Cơ quan thống kê công bố lạm phát năm nay 4%, nhưng bạn đi chợ và thấy tiền thức ăn tăng gấp rưỡi. Khoảng cách giữa hai con số đó khiến nhiều người nghi ngờ có ai đó nói dối. Sự thật ít kịch tính hơn nhưng thú vị hơn: cả hai con số đều đúng, và khoảng cách giữa chúng có một lời giải thích rõ ràng — nằm ở chính cách chỉ số lạm phát được đo.
CPI đo một giỏ hàng trung bình
Chỉ số giá tiêu dùng (CPI) theo dõi giá của một giỏ hàng hoá và dịch vụ cố định, với tỉ trọng phản ánh chi tiêu của một hộ gia đình trung bình. Trong giỏ đó có nhà ở, thực phẩm, đi lại, y tế, giáo dục, giải trí — mỗi nhóm chiếm một phần theo mức chi tiêu điển hình. Nhà ở thường chiếm phần lớn nhất, và đây chính là mấu chốt của sự khác biệt.
Vấn đề nằm ở hai chữ "trung bình": không ai chi tiêu giống hệt hộ gia đình trung bình đó. Người thuê nhà ở thành phố chịu một mức lạm phát rất khác người đã có nhà ở quê; sinh viên có giỏ hàng khác hẳn người về hưu; gia đình có con nhỏ khác người độc thân. CPI là con số đúng cho một hộ trung bình không tồn tại — và vì giỏ hàng thật của bạn có tỉ trọng khác, lạm phát bạn thực sự chịu gần như luôn lệch khỏi con số công bố.
Vì sao cảm nhận luôn cao hơn
Ngoài chuyện giỏ hàng khác nhau, còn có những thiên lệch tâm lý khiến cảm nhận về lạm phát của hầu hết mọi người luôn cao hơn con số thực:
- Bạn mua thực phẩm mỗi tuần nên nhớ rất rõ giá của chúng; còn tiền bảo hiểm một năm đóng một lần thì mờ nhạt, dù nó là khoản lớn hơn nhiều. Trí nhớ về giá bị chi phối bởi tần suất mua, không phải bởi số tiền.
- Giá tăng đọng lại trong trí nhớ lâu hơn giá giảm — một thiên lệch cảm xúc phổ biến khiến ta ghi nhớ nỗi đau rõ hơn niềm vui.
- Những khoản chiếm tỉ trọng lớn nhất trong giỏ, như nhà ở, lại thường là thứ bạn ít khi mua mới — bạn ở căn nhà đã có, trả khoản vay đã cố định — nên không cảm nhận trực tiếp biến động giá của chúng, dù chúng kéo con số trung bình xuống hay lên.
Hai con số nên phân biệt
Lạm phát toàn phần gồm tất cả, kể cả thực phẩm và năng lượng. Lạm phát cơ bản cố tình loại hai nhóm đó ra, vì chúng biến động rất mạnh theo những thứ nằm ngoài nền kinh tế — thời tiết một mùa hạn hán, một cú sốc địa chính trị đẩy giá dầu. Loại chúng ra cho một bức tranh mượt hơn về xu hướng giá cả nền tảng.
Sự phân biệt này giải thích một điều hay gây bực bội: vì sao ngân hàng trung ương có vẻ "phớt lờ" đúng những thứ đau ví bạn nhất. Họ nhìn con số cơ bản để ra quyết định lãi suất, không phải vì họ không quan tâm giá thực phẩm, mà vì họ không thể chống lại một đợt hạn hán hay một cuộc chiến bằng chính sách tiền tệ — tăng lãi suất không làm trời mưa. Còn ví tiền của bạn thì lại chịu con số toàn phần, gồm cả những cú sốc mà ngân hàng trung ương chủ động bỏ qua. Hai bên nhìn hai con số khác nhau vì họ đang giải hai bài toán khác nhau.
Rút ra được gì
Bài học thực dụng chia làm hai vế. Thứ nhất, đừng dùng CPI để đo túi tiền của riêng mình — nó là trung bình của một người không phải bạn. Muốn biết lạm phát của bạn, hãy tự theo dõi vài khoản chi lớn nhất của chính mình qua thời gian; đó là con số duy nhất thật sự phản ánh sức mua của bạn. Nhưng thứ hai, khi đọc tin về lãi suất, về chính sách, về những quyết định lớn ảnh hưởng tới cả nền kinh tế, thì con số chính thức mới là thứ những người ra quyết định đang nhìn — nên hiểu nó đo gì và bỏ sót gì là điều kiện để đọc những tin đó một cách tỉnh táo, thay vì bực bội vì thấy nó không khớp với giỏ chợ nhà mình.
Thảo luận