X11 ra đời năm 1984, khi máy tính đồ hoạ còn là một thiết bị đầu cuối nối qua mạng tới một máy chủ đặt ở phòng khác. Kiến trúc "ứng dụng ở một nơi, màn hình ở nơi khác" đó được thiết kế cho một thế giới đã biến mất — vậy mà nó vẫn nằm nguyên trong gần như mọi bản Linux desktop cho tới vài năm gần đây. Wayland là nỗ lực cuối cùng cũng gỡ bỏ những giả định bốn mươi năm tuổi đó.
Vấn đề của mô hình cũ
Trong X11, mọi thứ đi qua một máy chủ trung gian. Ứng dụng vẽ hình, gửi cho máy chủ X, máy chủ hợp thành lại rồi mới đưa ra màn hình. Cách này linh hoạt một cách phi thường — chính nó cho phép chạy ứng dụng ở máy này hiển thị ở máy kia — nhưng đổi lại hai vấn đề lớn trong bối cảnh hiện đại:
- Xé hình và độ trễ: thêm một chặng sao chép qua máy chủ nghĩa là thêm độ trễ, và các phần của một khung hình có thể được vẽ ra ở những thời điểm khác nhau, tạo vệt rách khi cửa sổ chuyển động nhanh.
- Không có cách ly: đây là vấn đề nghiêm trọng hơn nhiều. Trong mô hình X11, bất kỳ ứng dụng nào cũng đọc được phím bạn gõ ở cửa sổ khác và chụp được toàn màn hình mà không cần xin phép. Một tiện ích tưởng vô hại có thể lặng lẽ ghi lại mọi thứ bạn gõ, kể cả mật khẩu — không phải lỗ hổng, mà là thiết kế.
Wayland làm khác
Ứng dụng vẽ thẳng vào bộ đệm của riêng nó rồi báo cho trình hợp thành: "khung hình của tôi xong rồi". Trình hợp thành ở đây cũng chính là trình quản lý cửa sổ — không còn tầng máy chủ trung gian tách rời. Kết quả trực tiếp là ít độ trễ hơn và mỗi khung hình đưa ra màn hình luôn hoàn chỉnh, không bao giờ rách nửa chừng.
Quan trọng hơn về lâu dài: ứng dụng bị cách ly mặc định. Muốn chụp màn hình, ghi hình, hay đọc đầu vào toàn cục thì phải đi qua một cổng có hỏi ý người dùng. Đây là cùng một triết lý quyền hạn mà điện thoại đã áp dụng từ lâu, giờ mới tới lượt máy tính để bàn Linux.
Cái giá của việc siết chặt
Chính sự cách ly đó lại làm gãy nhiều công cụ quen thuộc, vì chúng vốn dựa trên đúng cái sự "thấy được mọi thứ" mà Wayland cố tình chặn: phần mềm tự động hoá bàn phím, một số ứng dụng chia sẻ màn hình, các công cụ chụp ảnh đời cũ. Chúng phải được viết lại để đi qua cổng mới. Một lớp tương thích tên Xwayland giữ cho ứng dụng X11 cũ vẫn chạy được, nhưng bên trong lớp đó chúng vẫn mang theo mọi hạn chế của mô hình cũ — nó là cầu nối, không phải phép màu.
Với bạn thì sao
Với người dùng thông thường, cuộc chuyển đổi gần như trong suốt: mở máy lên, mọi thứ chạy, thường còn mượt hơn trước. Với người dùng dựa nhiều vào công cụ tự động hoá, chia sẻ màn hình chuyên nghiệp, hay các tiện ích chụp/ghi đời cũ, đây chính là nơi cần kiểm tra kỹ trước khi nâng cấp — vì thứ gãy sẽ là đúng những công cụ bạn dùng hằng ngày mà quên mất chúng dựa trên cơ chế nào.
Thảo luận